Πέμπτη, 9 Αυγούστου 2007

Της Μεταμορφώσεως, συνέχεια

Να, μια παραπέρα τοποθέτηση που εκκρεμούσε από το προηγούμενο θέμα μου. Την παραθέτω στην συνέχεια των μεταφυσικών, που με πιάνουν κάθε τέτοια εποχή, όπως επεσήμανε ο Ασκαρδαμυκτί σ' άλλο μου θέμα.
Θα ήθελα να δούμε και λίγο τους Αρχαίους Έλληνες. Η Θρησκεία τους ήταν μια θρησκεία που δεν συνδεόταν με την επιθυμία για αθανασία ούτε και με ένα σύνολο δογματικών αληθειών. Γι' αυτό και δεν έθετε εμπόδια στην ελεύθερη αναζήτηση της αλήθειας. Υπάρχει μήπως κάποια βαθύτερη σχέση ανάμεσα στον ελληνικό πολυθεϊσμό και στην επινόηση της δημοκρατίας; Για μένα είναι αλήθεια ότι ήταν μια πιο ανοιχτή και πιο φιλόξενη θρησκεία. Όπως είναι πιο ανοιχτή και πιο φιλόξενη μια θρησκεία στην οποία δεν υπάρχουν δόγματα, δεν υπάρχει «πιστεύω», δεν υπάρχει ιερό βιβλίο, με εξαίρεση ίσως ορισμένα πολύ μικρότερα ρεύματα, όπως οι ορφικοί, οι οποίοι είχαν βιβλία.
Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι η αρχαιοελληνική θρησκεία δεν έχει την αξίωση να δώσει μιαν απάντηση στα μεγάλα προβλήματα στα οποία θέλουν ν' απαντούν οι θρησκείες: στο τι γίνεται μετά το θάνατο, στο τι είναι η αμαρτία και ποιος ευθύνεται γι' αυτήν. Οι άνθρωποι δεν πάνε στο ναό για να κατακτήσουν την αθανασία, μιαν ευτυχισμένη μεταθανάτια ζωή. Δεν υπάρχει δόγμα. Και από τη στιγμή που δεν υπάρχει θρησκευτικό δόγμα, όλος ο κόσμος μπορεί να έχει τη γνώμη του γι' αυτά τα προβλήματα. Γι' αυτό και γεννιέται η φιλοσοφία. Επειδή υπάρχει ένας χώρος που είναι χώρος ελευθερίας.
Τι είναι ο χρόνος, τι είναι το άπειρο, τι είναι το λάθος, τι είναι αυταπάτη, τι είναι η φαινομενικότητα και τι η αλήθεια;
Για όλα αυτά, για τα οποία ο δογματικός χριστιανός θέλει να προσδιορίσει μια πίστη για όλους, στην αρχαία Ελλάδα η συζήτηση παραμένει ανοιχτή. Και αφού όλος ο κόσμος μπορεί να μετέχει σ' αυτήν τη συζήτηση, προκύπτουν έτσι ο Παρμενίδης και οι σοφιστές ή ο Πλάτωνας ή ο Πυθαγόρας κ.ο.κ. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει το μυθικό και το θρησκευτικό στοιχείο. Η διανοητική ζωή τρέφεται από τη συζήτηση και όχι από την πίστη σε αιώνιες αλήθειες.
Όταν επιστρέφουμε στη γένεση του μονοθεϊσμού - δηλαδή σε αυτό που θα αποκαλούσα ιουδαϊσμό, στις απαρχές της χριστιανικής μας εποχής - βλέπουμε ότι τα μεγάλα βήματα προς τα μπρος συμπίπτουν με μιαν εθνική απειλή, με μια κατάσταση απώλειας ταυτότητας, πολιτικού αναβρασμού. Στο μονοθεϊσμό βρίσκουμε τον ιδιαίτερο και αποκλειστικό δεσμό ανάμεσα σε μια προστάτιδα δύναμη και σ' έναν λαό. «Θα είσαι ο Θεός μου», «Θα είμαι ο λαός Σου». Η μετάβαση στη λατρεία τού ενός και μοναδικού Θεού πραγματοποιείται μέσα στο πλαίσιο της θεμελίωσης μιας κοινότητας. Καθώς μια κοινότητα τάσσεται αντίθετη προς την γειτονική της κοινότητα, εκδηλώνεται μια λατρεία για Θεό, ένα πάθος για Θεό, για έναν μοναδικό Θεό. Υπάρχει επομένως ένας Θεός που δίνει «εθνική» ταυτότητα, αποκλειστικός, που διεκδικεί την ιδιαιτερότητά του. Είναι, επομένως, αληθινό το ότι, στις απαρχές, η ιδέα του μοναδικού Θεού περιέχει κάτι το βίαιο.
Ο Μαξ Βέμπερ επαναλαμβάνει την θέση τού Νίτσε και λέει ότι οι Εβραίοι επινόησαν το μονοθεϊσμό εξαιτίας πολιτικών συμφορών. Αλλά όλοι οι λαοί έχουν γνωρίσει συμφορές και έχουν χαθεί ο ένας μετά τον άλλον. Ενώ, με συμφορές ή χωρίς συμφορές, ο εβραϊκός λαός είναι πάντοτε εκεί, με μια μυστηριώδη συνέχεια. Η «λατρεία» με την έννοια του βιβλικού Θεού δεν γεννήθηκε αλλού.
Έχουμε εδώ ένα μοναδικό φαινόμενο. Όλες οι θρησκείες συνδέονται με μια δομή που τη βρίσκουμε στους μύθους. Η σύγχρονη ανθρωπολογία είναι αντιχριστιανική, στο βαθμό που οι πρώτοι εθνολόγοι νόμιζαν ότι ο χριστιανισμός είναι ένας μύθος του θανάτου και της ανάστασης, όπως οι άλλοι. Ενώ οι χριστιανοί φοβούνται ότι η μελέτη των μύθων προσβάλλει την ταυτότητα του χριστιανισμού και των άλλων θρησκειών. Εγώ νομίζω, αντιθέτως, ότι χρειάζεται να εμβαθύνουμε σε αυτήν τη βαθιά ομοιότητα ανάμεσα στους πολυθεϊσμούς και στο χριστιανισμό.
Θα συγκερράνυα τις απόψεις του προλαλήσαντος, δηλαδή εμένα, η ομοιομορφία της φύσεως τείνει να γεννήσει τον μονοθεϊσμό, είτε (στον αντίποδά του) τον ανιμισμό (ζούγκλα, στέππες), στα αίτια της ελληνικής σκέψης που αναδιφά και θρησκείας που δεν διεκδικεί θα πρέπει να ταγεί στην πρώτη θέση, περισσότερο και από το κλίμα, ο χάρτης της Ελλάδος (για λόγους, τους οποίους ο προλαλήσας σίγουρα κατανοεί, ώστε να μην χρειάζεται να αναλύσω) από την άλλη πλευρά, η «οσμή» της μονοθεΐας είναι τόσο ισχυρά «πατριαρχική», ώστε να υποδηλώνει λαό και κοινωνία μονίμως συσπειρούμενους και σε συνεχή απειλή (Φτου, πάλι με συνεπαίρνει η σύνθετη γλώσσα…)
Ο μονοθεϊσμός αποκλείει την ανεκτικότητα προς τις αλλόθρησκες παραδόσεις του περιγύρου του, εγείρει την αξίωση της αποκλειστικότητας και της ανωτερότητας της δικής του πίστης και μετέρχεται πολεμικά μέσα για να επιβάλει την πεποίθηση στην ύπαρξη και δράση εντός της ιστορίας και της κοινωνίας Ενός και Μοναδικού Θεού με αποκλειστικώς αρσενικά, ανδροκρατικά και πατριαρχικά χαρακτηριστικά (Θεός Πατέρας, Πατριάρχης κλπ.), υποτιμώντας το δεύτερο φύλο και οικοδομώντας μια θρησκευτικότητα αρρενωπή, πολεμική, πατριαρχική, ανάλγητη και βίαιη.
Όπως σημειώνει η Ρετζίνα Σβαρτς, η «αρχή της μοναδικότητας» (μία γη, ένας λαός, ένα έθνος) και μάλιστα στη μονοθεϊστική σκέψη (μία θεότητα) γίνεται απαίτηση για αποκλειστική συμμαχία, η οποία απειλεί με τη βία του αποκλεισμού. Όταν αυτή η αντίληψη μεταφράζεται σε κοσμικό σχηματισμό λαών - ένα έθνος υπό την προστασία του Θεού- γίνεται περισσότερο απειλή παρά πηγή σιγουριάς». Ο μονοθεϊσμός φαίνεται να εντείνει τη βία στη θρησκεία, επειδή μετατρέπει τη θυσία σε αυτοθυσία, μεταστοιχειώνει τη ζωοθυσία σε ανθρωποθυσία και οξύνει την επιθετικότητα των πιστών εναντίον των απίστων με τη νομιμοποίηση της αποκλειστικότητας και της μοναδικότητας του θείου.
Οι τρεις μονοθεϊσμοί αναγνωρίζουν τον πατέρα του Ισαάκ ως κοινό πατριάρχη τους, γενάρχη της μονοθεϊστικής πίστης και προπάτορά τους. Δεν μένει αμφιβολία ότι η βία και η θρησκεία διασυνδέονται στενότατα κι εσώτατα. Ας σημειωθεί όμως ότι δεν ευθύνεται πρωταρχικά ή αποκλειστικά η θρησκεία για μια τέτοια οδυνηρή διασύνδεση με τη βία. Η κοινωνία είναι ο φυσικός αυτουργός της βίας, ενώ η θρησκεία παραμένει ο ηθικός συναυτουργός της. Η κοινωνία απαιτεί τον αυτοπεριορισμό και την αυτοθυσία των ορμών και των εγωιστικών απαιτήσεων του ατόμου προς όφελος της ομάδας.
Η ανεπαρκής ανταπόκριση του ανθρώπου στην κοινωνική απαίτηση για αυτοπαραίτησή του οδηγεί στη βίαιη επιβολή περιορισμών από το κοινωνικό σύνολο επάνω στο ανθρώπινο υποκείμενο δια μέσου δύο θεσμικών μηχανισμών, ενός επίγειου-οριζόντιου, που είναι το κράτος, και ενός επουράνιου-κατακόρυφου, που λέγεται θρησκεία. Δεν φαίνεται, στα δικά μου μάτια τουλάχιστον, να έχει κάποια ιδιαίτερη σημασία η διάκριση των θρησκειών σε μονοθεϊστικές και πολυθεϊστικές, με την έννοια ότι ο μονοθεϊσμός φαντάζει βιαιότερος του πολυθεϊσμού. Και οι δύο αυτές ομαδοποιήσεις των θρησκευμάτων εδράζονται στη θυσία και κατά λογική συνέπεια τόσο ο μονοθεϊσμός όσο και ο πολυθεϊσμός ενέχονται στη βία εξίσου.
Άλλωστε, δεν έχει νόημα για τα θύματα της ιστορίας να αναρρωτιόμαστε ποιος δήμιος είναι βιαιότερος ή ποιος εκτελεστής μοιάζει ανώδυνος. Καμία θρησκεία δεν είναι αναίμακτη, όπως καμία επανάσταση δεν υπήρξε αναίμακτη, καμία εξέγερση δεν ήταν «βελούδινη» και καμία ανταρσία δεν έγινε ανώδυνα. Ας υπενθυμίσουμε την έκβαση της θυσίας του Αβραάμ και ας ευχηθούμε στο μέλλον οι μονοθεϊσμοί του Ισραήλ, της Εκκλησίας και του Ισλάμ να μιμηθούν το γενάρχη της πίστης τους. Ο Αβραάμ δεν ολοκλήρωσε την ανθρωποθυσία του μοναχογιού του, αθέτησε την υπόσχεσή του με την πρωτοβουλία του Θεού κι έτσι σώθηκε μια ψυχή, ο Ισαάκ, και γεννήθηκε μια ολότελα καινούργια πίστη, ο μονοθεϊσμός.
Μακάρι να συμβεί το ίδιο σήμερα και να επαναλαμβάνεται εσαεί στο μέλλον: η θυσία να γίνει αυτοθυσία, η πίστη να παραιτηθεί από τη βία και ο αντίποδάς της, δηλαδή ο έρωτας, να επικρατήσει ακολουθώντας την κληρονομιά του «θείου έρωτος», που αφθονεί στους μονοθεϊσμούς, δίνοντας εύχυμους καρπούς μέσα στην ιστορία. Η φιλοσοφία στην Ελλάδα, είχε ξεπεράσει τον πολυθεϊσμό (αναφέρομαι στο απόλυτο ΕΝ των Πυθαγορείων, την "ιδέα" του Αγαθού του Πλάτωνα που ταυτίζονταν με την έννοια του Θεού και όχι πολλαπλότητας Θεών). Οι ιδέες αυτές δεν γεννήθηκαν σε περιβάλλον βίας και τρομοκρατίας, αλλά ελεύθερης και δημιουργικής σκέψης.
Η φιλοσοφία και η θρησκεία στην Ελλάδα συνυπήρχαν. Η πνευματική ελευθερία είναι ο φόβος και ο τρόμος του δογματισμού που θέλει τα πράγματα οροθετημένα, περιχαρακωμένα. Έτσι όταν μιλάμε για μονοθεϊσμό, δεν αναφερόμαστε στον ελεύθερο φιλοσοφικό μονοθεϊσμό αλλά στον δογματικό θρησκευτικό μονοθεϊσμό που έχει κατορθώσει να πείσει ότι έχει κατοχυρώσει μονοπωλιακά δικαιώματα επί του Θείου. Κοντολογίς, το κόπυράιτ... Ο μονοθεϊσμός έτσι όπως περιγράφεται, επινοήθηκε από τις πολιτικές, οικονομικές και εθνικές σκοπιμότητες των Ιουδαίων και όχι χάριν αναζήτησης της Αλήθειας.
Και λόγω ... των ημερών, ο Χριστός ήταν Διδάσκαλος και δεν έφτιαξε ο ίδιος καμμία θρησκεία. Αυτή η «παράλειψη» τακτοποιήθηκε από τους επιγόνους!

5 σχόλια:

Ασκαρδαμυκτί είπε...

Πολύ ενδιαφέρουσες οι απόψεις σου και αξίζει κανείς να τυπώσει το κείμενο και να το μελετήσει...
Πολλές αφορμές για σχόλια...

Κατ αρχήν η αρχαία ελληνική θρησκεία πέρασε από πολλά σταδια και πήρε ποικίλες μορφές! Το ενδιαφέρον και η αγωνία για τη μεταθάνατο ζωή πάντα υπήρχε, όπως φαίνεται και από πολλές μυστηριακές τελετές...

Πράγματι, ο πολυθεϊσμός ταιριάζει με το πολίτευμα της δημοκρατίας ενώ ο μονοθεϊσμός με εκείνο της μοναρχίας! Άλλωστε, κεντρική ιδεολογία του Μ. Κωνσταντίνου ήταν: ένας βασιλιάς στον ουρανό κι ένας στη γη (δηλ. ο ίδιος!).

Το μονοθεϊσμό, όπως απέδειξε πλέον η ιστορική και αρχαιολογική έρευνα, δεν ανακάλυψαν οι Εβραίοι αλλά οι Αιγύπτιοι. Ο φαραώ Ακενατόν ήταν εκείνος που επιχείρησε ανεπιτυχώς να εισάγει το μονοθεϊσμό στην Αίγυπτο με ταυτόχρονες πολιτιτικές μεταρρυθμίσεις... Κατά μια άποψη ο Μωυσής ήταν υποστηριχτής αυτών των μεταρρυθμίσεων...

Άρχισα να γίνομαι κουραστικός!

Το ποστάκι πρέπει να διαβαστεί με προσοχή και κριτικό πνεύμα...

habilis είπε...

Απο τοτε που οι παπουδεs μαs προσπαθησαν και σταθηκαν στα 2 τουs ποδια ,εδω και εκατομμυρια χρονια και βαλε ,σχεδον παντα κατι συγκεκριμενο ,αλλα και αγνωστο ,ηταν ο θεοs . Αλλα παντα καποιοs θεοs υπηρχε στο μυαλο του Αφρικανου του Aσιατη του Iνδιανου του Eσκιμοου κλπ .Αλλοs ηταν ο θεοs πρην 50.000 χρονια σε καθε τοπο .Εκατονταδεs θρησκειεs λειτουργhσαν .Ο θεοs παντα σχεδον ηταν απαραιτητοs ???... Το επιστητο για μενα ειναι αυτο που θα βαλει το θεο στη θεση του...Εχουμε μια απο τιs χειροτερεs θρησκειεs σαν ΝΕΟΕλληνεs που δεν νομηζω οτι μαs αξιζει ,ενεκα γονιδιου [αν το βρει κανεναs αs μου σφυριξει]...

Θερμεσιλαος είπε...

@ ασκαρδαμυκτί,

Ευχαριστώ για το ενδιαφέρον σχόλιό σου. μου περιποιείς τιμήν λέγοντας «Το ποστάκι πρέπει να διαβαστεί με προσοχή και κριτικό πνεύμα...» . Και ναι, το θέμα αποσκοπεί στο να δημιουργήσει αφορμή για σχόλια, έστω μεσούντος του Θέρους.
Και βέβαια η ελληνική θρησκεία πέρασε πολλά στάδια. Ας αναλογιστούμε πως το μισό δωδεκάθεο είναι ασιατικής προέλευσης - Αφροδίτη, Ερμής κ.α. - αλλά και πως ο όρος «Δίας» ήταν θηλυκού γένους και απεδίδετο στις ιέρειες από τους Πελασγούς, πως ο όρος «Ζεύς» ήταν ο τίτλος των πρωθιερέων της λατρείας της δρυός στην Δωδώνη από τους Σελλούς κ.α., και πως οι Αχαιοί, πρώτοι, άλλαξαν πολλά στην θρησκεία. Αργότερα, έχουμε την λατρεία άλλων ανατολικών θεών π.χ. της Ίσιδος και του Οσίριδος , ιερό των οποίων υπάρχει στο Δίον, στις υπώρειες του Ολύμπου.

Αλλά, το θέμα δεν είναι ακριβώς αυτό. Η θέση μου είναι πως

(α) ο πολυθεϊσμός δημιούργησε τις κατάλληλες συνθήκες για την έλευση της δημοκρατίας. Η έννοια της αμαρτίας σε συνδυασμό με κάποιον «παράδεισο» δεν είναι υπαρκτή στις ελληνικές μορφές πολυθεϊσμού. Η έννοια της ενοχής υπήρχε, δες την ύβρι και τις τραγωδίες, αλλά ως λέξη πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην ελληνιστική εποχή, προφανώς από μονοθεϊστικές επιδράσεις της εποχής.

(β) σε αντίθεση, ο μονοθεϊσμός, και όχι μόνον η χριστιανική εκδοχή του, βασίστηκε στην διαχείριση της σεξουαλικότητας (ο όρος να διαβαστεί στην πλατύτερη έννοια του) με απόρροια την εγκαθίδρυση της «νόρμας» συμπεριφοράς σύμφωνα με τα κελεύσματα της εξουσίας, άρα τη δημιουργία της αμαρτίας για τους μη συμμορφούμενους - η στάση αυτή υπάρχει και στις τρεις πρωτεύουσες μονοθεϊστικές προσεγγίσεις,
τον Ιουδαϊσμό (προχριστιανοί αφού αναμένουν ακόμη την έλευση του Μεσσία)
στους χριστιανούς (για τους οποίους ο Μεσσίας αφίχθη)
και στους Μουσουλμάνους (τους μεταχριστιανούς, όπως λέμε μεταμοντέρνο) - οι όροι αυτοί είναι, κατά την γνώμη μου «πολιτικά ορθοί».
Σημειωτέον, πως η ακολουθούμενη πρακτική λατρείας στον Χριστιανισμό είναι η συνέχεια της λατρείας των θεοποιημένων ρωμαίων αυτοκρατόρων - δες τα άμφια κλπ. - που θεσμοθετήθηκε από τον Κωνσταντίνο.

(γ) το θείον, ενυπάρχει στον άνθρωπο. Απόδειξη τούτου είναι πως οι νομάδες κουβαλούσαν και κουβαλούν τα ιερά τους σκεύη μαζί και τα τοποθετούν πρώτα στον τόπο διανυκτέρευσης, πριν στήσουν τα τσαντίρια τους. Και πως οι άνθρωποι, ανέκαθεν, εθαύμαζαν τους θεούς τους, διαχρονικά, αν θέλεις. Αυτό προσπάθησα να εκφράσω στις πρώτες παραγράφους του θέματος "Της Μεταμορφώσεως, σήμερα".

(δ) η μόνη για μένα αποδεκτή θέση περί θείου είναι αυτή που περιγράφω στην τελευταία παράγραφο του θέματος «Της Μεταμορφώσεως, σήμερα». Και ως αποδεκτή, εννοώ πως είναι η μόνη που με βολεύει και που αντέχω και που με κάνει να ονειροπολώ το θείο.

Ενδιαφέρουσα η πληροφορία περί Ακενάτον, δεν την ήξερα και σ’ ευχαριστώ που την ανέφερες.

------------
@ habilis

Νομίζω πως η ένοια του θείου είναι ανέκαθεν απαραίτητη για την εξήγηση διάφορων φαινομένων αλλά, κυρίως, για να αντιμετωπιστεί ο εγγενής ανθρώπινος φόβος του θανάτου.
Οι εκφάνσεις του θείου άλλαζαν σύμφωνα με την εποχή, αυτό προσπαθώ να πω στις πρώτες παραγράφους του θέματος «Της Μεταμορφώσεως, σήμερα».
Όσο για το αν το επιστητό θα βάλει τον θεό στην θέση του, επίτρεψέ μου να αμφιβάλω. Δες τους ετοιμοθάνατους επιστήμονες και ερευνητές, δες τι λένε, πώς αντιδρούν. Έχω την αίσθηση πως ο ανωτέρω φόβος βγαίνει στην επιφάνεια όταν ο θάνατος επίκειται.
Όσο για την ανατολική προσέγγιση του Χριστιανισμού την οποία αποδεχόμαστε ως νεοέλληνες, δεν νομίζω πως είναι χειρότερη από οποιαδήποτε άλλη προσέγγιση. Τα ιστορικά παραδείγματα αφθονούν σ’ όλους τους μονοθεϊσμούς.

----------
Καλή Κυριακή σας εύχομαι

Θερμεσίλαος

Spitogata είπε...

«Θα είσαι ο Θεός μου», «Θα είμαι ο λαός Σου».

Η ανάγκη των ανθρώπων από καταβολής των πρώτων προιστορικών ομάδων, να ανήκουν κάπου, καθως και η μανία τους να ερμηνεύσουν το ανεξήγητο της φύσης και του σύμπαντος, γέννησε τις κάθε λογής θρησκείες.
Σαφώς ο πολυθεισμός των Αρχαίων Ελλήνων ήταν περισσότερο δημοκρατικός από τον βίαιο φονταμενταλισμό των μονοθειστικών θρησκειών. Εκ των οποίων σήμερα θεωρώ περισσότερο απειλητικό τον Ισλαμικό.
Πιστεύω όμως ότι και οι ερμηνείες τις φύσης στο πρόσωπο των Ολύμπιων Θεών και των δορυφόρων τους ήταν υπεραπλουστευτικές.

Σε κάθε θρησκεία σήμερα συναντάς έναν κοινό πυρήνα. Την πίστη σε μια ανώτερη δύναμη. Ακόμα και οι Ρεαλιανοί που κόπτονται για την θεικότητα της επιστήμης, θεωρούν ότι πιο εξελιγμένες μορφές από άλλους πλανήτες μας έδωσαν τα φώτα.
Προσφήτες και Μεσσίες θα εμφανίζονται πάντα. Μάλλον τους έχει ανάγκη και τους δημιουργεί η ίδια η ανθρωπότητα.

Ποιος όμως θα μπορέσει να μας μάθει απλώς να αγαπάμε και να προστατεύουμε το σύμπαν που μας φιλοξενεί. Εμάς τους απειροελάχιστους κόκκους σκόνης.

Κατ' εμέ η μόνη αληθινή θεότητα, είναι η φύση.

Πολύ καλό το ερέθισμά σου για σκέψη. Η καθημερινότητα και η μάχη για την επιβίωση στις μέρες μας, δεν αφήνουν και πολλά περιθώρια για να φιλοσοφεί αβίαστα κανείς.

Θερμεσιλαος είπε...

σπιτόγατα,
ξέρετρε, κανείς δεν φιλοσόφησε ποτέ, αβίαστα. ο άνθρωπος, ανέκαθεν, δεν δρα, αντιδρά. απόδειξη τούτου είναι πως οι μεγαλύτερες εφευρέσεις έγιναν πάντοτε εν καίρώ πολέμου.
σας ευχαρτιστώ για τοπ σχόλιό σας.
Θεμεσίλαος